Atrakcje turystyczne Wenecji: Wieża zegarowa

Słynny Wieża zegarowa w Wenecji (Torre dell’Orologio) znajduje się po północnej stronie Placu św. Marka, tuż obok bazyliki św. Marka. Jest jednym z najbardziej znanych symboli miasta na lagunie i jednym z najbardziej imponujących przykładów weneckiej architektury renesansowej.

Między 1496 i 1499 Wzniesiona wieża słynie przede wszystkim ze swojego niezwykłego zegara astronomicznego. Wskazuje on nie tylko godzinę, ale także fazy Księżyca i położenie Słońca na zodiaku.

Na samym szczycie wieży stoją dwie duże figury z brązu, tzw. Murzyni z Wenecji. Uderzają młotami w potężny dzwon, ogłaszając w ten sposób godziny tak, że słychać je z daleka.

Kolejną cechą wyróżniającą ten model jest artystyczna tarcza z złotymi gwiazdami na niebieskim tle.

Przez wielką bramę pod wieżą zegarową z Placu św. Marka można przejść bezpośrednio do Merceria, jedna z najbardziej tradycyjnych ulic handlowych Wenecji, prowadząca w kierunku mostu Rialto.

Wieża zegarowa jest zatem czymś znacznie więcej niż tylko zabytkowym budynkiem: w wyjątkowy sposób łączy w sobie Architektura, astronomia, technika i historia wenecka.

Szczyt wieży zegarowej – dwaj Murzyni i ich dzwon

Na samym szczycie wieży zegarowej na zwiedzających czeka jedna z najsłynniejszych atrakcji Wenecji: dwie ogromne figury z brązu uderzające młotami w potężny dzwon. Wenecjanie nazywają te figury pieszczotliwie I Mori – Murzyni. Od ponad 500 lat stanowią one nieodłączny element charakterystycznego wyglądu Placu św. Marka.

Dwaj Murzyni z Wenecji – od 1497 roku wybijają godziny

Na szczycie wieży zegarowej na Placu św. Marka stoją dwie figury z brązu o wysokości około 2,5 metra. Pomiędzy nimi zawieszony jest wielki dzwon, w który uderzają potężnymi młotami. Figury te są określane jako dwaj Murzyni (I Mori) nazwane. W rzeczywistości przedstawiają jednak dwóch pasterzy. Swoją nazwę zawdzięczają ciemnej patynie pokrywającej ich brązową powierzchnię.

Stary i młody Murzyn

Kto przyjrzy się bliżej tym dwóm postaciom, dostrzeże interesującą różnicę: Jedna z postaci ma brodę, a druga nie. Brodaty Murzyn symbolizuje starość, a ten bez brody – młodość.

Różnią się one również sposobem wybicia dzwonu. Stary Maur wybija godziny około dwóch minut przed pełną godziną, a młody Maur około dwóch minut po niej. Zgodnie z tradycyjną interpretacją stary Maur symbolizuje w ten sposób czas, który już minął, podczas gdy młody Maur reprezentuje przyszłość. W ten sposób pozornie prosty zegar staje się symbolem nieubłaganego upływu czasu.

W jaki sposób poruszają się te ogromne posągi z brązu?

Te dwie postacie Murzynów nie są zwykłymi posągami, lecz figurami poruszającymi się mechanicznie, tzw. automatami. Ich ciała posiadają przegub na wysokości talii. Dzięki temu mogą obracać górną część ciała i uderzać młotkami w dzwon. Konstrukcja ta już pod koniec XV wieku stanowiła niezwykłe osiągnięcie techniczne.

Kto stworzył tych dwóch Murzynów?

Figury z brązu zostały Odlany w 1497 roku przez Ambrogio delle Ancore. Nie jest jednak jednoznacznie ustalone, kto pierwotnie wykonał te figury. W badaniach z zakresu historii sztuki wymienia się różnych rzeźbiarzy. Figury zostały celowo zaprojektowane z mocnymi kształtami ciał i wyrazistymi konturami. Dzięki temu są dobrze rozpoznawalne nawet z większej odległości.

Wielki dzwon między Murzynami

Również dzwon pochodzi z roku 1497. Został on wykonany przez odlewnika dzwonów o imieniu Simeone, który pozostawił swoje imię w inskrypcji na dzwonie. Nad dzwonem znajdują się pozłacana kula i krzyż. Przez wieki uderzenia dzwonu służyły ludziom na Placu św. Marka jako sygnał wskazujący czas, słyszalny z daleka.

Zmiana w XIX wieku

Co ciekawe, figury Murzynów nie znajdują się dziś już dokładnie na swojej pierwotnej wysokości. Podczas prac remontowych na szczycie wieży w XIX wieku obie figury wraz z dzwonem zostały podniesione o około jeden metr. W ten sposób sylwetka wieży zegarowej nieznacznie się zmieniła w ciągu swojej długiej historii.

Wskazówka dla osób odwiedzających Wenecję

Kto stoi na Placu św. Marka, powinien nie tylko przyjrzeć się słynnej tarczy zegarowej, ale także spojrzeć wysoko w górę. Szczególnie interesujące jest zwrócenie uwagi na dwie figury z brązu tuż przed pełną godziną i obserwowanie ich ruchów. To widowisko, którego początki sięgają ponad 500 lat wstecz.

Skrzydlaty lew św. Marka na wieży zegarowej.
Symbol Wenecji na tle złotego, gwiaździstego nieba

Tuż pod obiema figurami Murzynów znajduje się jeden z najważniejszych symboli Wenecji: skrzydlaty lew San Marco (Leone di San Marco). Potężny lew stoi na ciemnoniebieskim tle, ozdobionym licznymi złotymi gwiazdami. Ma rozpostarte skrzydła, a przednią łapę opiera na otwartej książce.

To dzieło to nie tylko wspaniała renesansowa ozdoba. Przypomina ono o wielowiekowej potędze Republiki Wenecji, która sama La Serenissima – nazywała ją „Najjaśniejszą”.

Dlaczego lew jest symbolem Wenecji?

Lew jest tradycyjnym symbolem ewangelisty Marka, patrona Wenecji. Zgodnie z tradycją chrześcijańską czterem ewangelistom przypisuje się cztery skrzydlate istoty: Mateusza przedstawia się jako człowieka lub anioła, Marka jako lwa, Łukasza jako byka, a Jana jako orła.

Kiedy w roku 828 weneccy kupcy przywieźli z Aleksandrii do Wenecji rzekome szczątki ewangelisty Marka, Marek stał się najważniejszym świętym patronem miasta. Jego skrzydlaty lew stał się godłem Republiki Weneckiej. Do dziś można go spotkać wszędzie w tym lagunowym mieście: na kolumnach, pałacach, nad łukami bram, na kościołach i na historycznych flagach.

Co oznacza ta otwarta książka?

Lew św. Marka na wieży zegarowej trzyma pod przednią łapą otwartą książkę. Na wielu przedstawieniach lwa św. Marka widnieją w niej łacińskie słowa:

PAX TIBI, MARCE, EWANGELISTA, MEVS

W języku niemieckim oznacza to:

Pokój z tobą, Marku, mój ewangelisto.

To zdanie nawiązuje do weneckiej legendy, zgodnie z którą anioł oznajmił ewangelisty Markowi, że pewnego dnia znajdzie on swoje ostatnie miejsce spoczynku w lagunie Weneckiej. Często twierdzi się, że otwarta księga oznacza pokój, a zamknięta – wojnę. Chociaż interpretacja ta jest powszechnie rozpowszechniona, z historycznego punktu widzenia nie można jej uznać za uniwersalną zasadę. Otwarta księga odnosi się przede wszystkim do ewangelisty i jego chrześcijańskiego przesłania.

Dlaczego tło jest niebieskie i ozdobione złotymi gwiazdami?

Głęboko niebieskie tło stanowi szczególnie efektowny element kompozycji. Złote gwiazdy na niebieskim tle przywodzą na myśl niebo i nadają przedstawieniu znaczenie wykraczające poza sferę ziemską. Dzięki temu lew św. Marka nie pojawia się po prostu na tle kolorowej ściany, lecz niejako na tle nieboskłonu.

To połączenie błękitu i złota było szczególnie popularne w sztuce weneckiej. Można je również dostrzec w licznych mozaikach, kościołach i dziełach sztuki sakralnej tego miasta. Błękit kojarzy się z niebem i tym, co niebiańskie, a złoto – ze światłem, blaskiem i dostojnością.

Na wieży zegarowej tworzy to szczególnie efektowne połączenie: Lew św. Marka uosabia polityczną tożsamość Wenecji, podczas gdy rozgwieżdżone niebo nawiązuje do wyższego, kosmicznego porządku. Również duża tarcza astronomiczna poniżej lwa nawiązuje do kolorów niebieskiego i złotego. W ten sposób fasada łączy potęgę republiki z przedstawieniem nieba i upływem czasu.

Lew św. Marka nie zawsze był sam

Ten niezwykły szczegół historyczny jest dziś prawie niewidoczny. Pierwotnie obok lwa św. Marka znajdował się klęczący posąg doż Agostino Barbarigo, który rządził Republiką Wenecją w latach 1486–1501. Doża przedstawiono przed symbolem św. Marka. Miało to jasno pokazać, że nawet najpotężniejszy człowiek w republice pozostawał pod opieką i władzą patrona miasta.

Kiedy w 1797 roku Napoleon obalił Republikę Wenecję, usunięto wiele symboli dawnej władzy. Nie ominęło to również rzeźby na wieży zegarowej. Zniszczono posąg dożego, a lwa św. Marka usunięto. Dopiero w XIX wieku lew powrócił na swoje miejsce. Posąg dożego natomiast nie został przywrócony.

Niebieskie tło również ma swoją historię

Również obecny wygląd nie zachował się w całości z XV wieku. W XVIII wieku pierwotne tło z miedzi pokrytej niebieską emalią zastąpiono mozaiką. W 1820 roku przeprowadzono kolejne prace konserwatorskie na niebieskiej powierzchni mozaikowej. Podczas kompleksowej renowacji wieży zegarowej w latach 1996–2006 odrestaurowano również mozaiki i elementy dekoracyjne fasady.

To, co dziś widzą zwiedzający, jest zatem wynikiem ponad 500-letniej historii obejmującej twórczość artystyczną, przewroty polityczne i staranną renowację.

Szczegół, na który warto zwrócić uwagę

Kto przygląda się lwu św. Marka na wieży zegarowej, widzi nie tylko najsłynniejsze zwierzę herbowe Wenecji. Widzi symbol dawnej republiki morskiej, świadectwo jej chrześcijańskiej tradycji oraz dzieło sztuki, którego historia sięga czasów renesansu. Złoty lew na tle błękitnego, gwiaździstego nieba należy do najpiękniejszych detali całej wieży zegarowej.

Dlaczego przed lwem św. Marka znajduje się siatka?

Kto przyjrzy się bliżej Lwu św. Marka, dostrzeże przed tym historycznym przedstawieniem delikatną siatkę ochronną. Służy ona prawdopodobnie do odstraszania gołębi i innych ptaków od tego cennego dzieła sztuki. Zwłaszcza ptasie odchody mogą uszkodzić delikatne historyczne powierzchnie. Siatka stanowi zatem nowoczesny środek ochronny, który jednak z daleka jest ledwo zauważalny.

Zegar cyfrowy na wieży zegarowej w Wenecji
Technika z XIX wieku

Zegar cyfrowy, na długo przed pojawieniem się elektroniki

Kto przyjrzy się bliżej wieży zegarowej na Placu św. Marka, dostrzeże nad wielkim zegarem astronomicznym dwa prostokątne wyświetlacze cyfr. Pomiędzy nimi, w bogato zdobionej niszy, znajduje się pozłacana Madonna z Dzieciątkiem Jezus. Oba wyświetlacze zadziwiająco przypominają nowoczesny zegar cyfrowy. Jednak za widocznymi cyframi nie kryje się żadna elektronika, lecz wyrafinowany system mechaniczny. Ten cyfrowy zegar został zamontowany już w 1858 roku – ponad sto lat przed upowszechnieniem się elektronicznych zegarów cyfrowych.

Co oznaczają te dwa wskaźniki liczbowe?

Lewy wyświetlacz pokazuje godziny cyframi rzymskimi, na przykład VIII dla godziny 8 lub XII dla godziny 12. Prawy wyświetlacz pokazuje minuty cyframi arabskimi, na przykład 05, 10, 15 lub 30. Cechą charakterystyczną jest to, że: Minuty nie są wyświetlane pojedynczo, lecz w odstępach co pięć minut. Wskaźnik przesuwa się zatem tylko dwanaście razy na godzinę. Dzięki temu ludzie na Placu św. Marka mogli odczytywać godzinę znacznie dokładniej i łatwiej niż wyłącznie na podstawie dużej tarczy astronomicznej.

Jak działa mechaniczny wyświetlacz cyfrowy?

Za tymi dwoma oknami znajdują się dwa duże obrotowe bębny, tzw. Tambure. Każdy bęben posiada dwanaście tablic wskazujących, z których każda ma około 80 centymetrów wysokości i 50 centymetrów szerokości. Na lewym bębnie widnieją rzymskie cyfry godzinowe, a na prawym – arabskie cyfry minutowe. Napęd mechaniczny obraca bębny w taki sposób, że w odpowiednim okienku pojawia się właściwa liczba.

Co jest w tym wyjątkowego: nie są to wskazówki poruszające się po tarczy, lecz zmieniające się pola cyfrowe. Właśnie tę zasadę znamy również z późniejszych mechanicznych zegarów z wysuwanymi cyframi oraz zegarów cyfrowych.

Kto wymyślił tę niezwykłą reklamę?

Oba bębny liczbowe zostały wyprodukowane w roku 1858 r., autor: Luigi De Lucia zaprojektowano i zamontowano. Wówczas ten zabytkowy zegar został gruntownie zmodernizowany. Nowy wyświetlacz miał umożliwić ludziom dokładniejsze odczytywanie godziny z Placu św. Marka. Konstrukcja ta należy do wczesnych przykładów mechanicznego cyfrowego wyświetlacza czasu w zegarze publicznym.

Madonna z Dzieciątkiem Jezus

Pomiędzy dwoma okienkami z cyframi znajduje się pozłacana figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus. Madonna siedzi na tronie w misternie wykonanej niszy. Nie jest to jedynie element dekoracyjny umieszczony pomiędzy dwoma wyświetlaczami. Jej położenie ma szczególne znaczenie dla historii wieży zegarowej.

Już podczas uroczystego odsłonięcia zegara w 1499 roku Madonna była częścią niezwykłego mechanicznego widowiska. W określone święta Trzej Królowie, w towarzystwie anioła, przechodzili przed nią w procesji. Postacie kłaniały się przed Madonną z Dzieciątkiem Jezus, a następnie znów znikały we wnętrzu wieży.

Dlaczego wyświetlacz cyfrowy wyparł Trzech Króli

Wraz z zamontowaniem dwóch bębnów numerycznych w 1858 roku pojawił się problem techniczny. Nowe bębny zajmowały dokładnie tyle miejsca, ile potrzebowały ruchome figury do swojej procesji. Z tego powodu procesja nie mogła już odbywać się regularnie. Opracowano urządzenie, dzięki któremu bębny można podnieść i odsunąć na specjalne okazje. W ten sposób figurki znów mają wolną drogę.

Obecnie ten historyczny spektakl można obejrzeć tylko w dwa szczególne święta: 6 stycznia, w Święto Trzech Króli, oraz w Święto Wniebowstąpienia Pańskiego.

Zegarek łączący dwie epoki

Dwa okienka z cyframi oraz figura Madonny przedstawiają na niewielkiej przestrzeni dwa różne rozdziały historii weneckiej. Madonna i procesja Trzech Króli nawiązują do renesansu i pierwotnego zegara z 1499 roku. Z kolei mechaniczny wyświetlacz cyfrowy dokumentuje postęp techniczny XIX wieku. Oba systemy do dziś stanowią część tej samej niezwykłej wieży zegarowej.

To, co na pierwszy rzut oka wygląda jak zwykły wyświetlacz cyfr, jest w rzeczywistości fragmentem historii techniki.

Dane techniczne dotyczące Luigiego De Lucii, bębnów i dwunastu tablic informacyjnych pochodzą z oficjalnej dokumentacji weneckich muzeów miejskich.

Zegar astronomiczny w Wenecji
Arcydzieło z 1499 roku

Dotarliśmy teraz do prawdziwego serca wieży zegarowej! I właśnie tutaj szczegółowy opis jest szczególnie wart uwagi. Wielka tarcza astronomiczna na Placu św. Marka nie jest bowiem tylko pięknym, zabytkowym zegarem. Jest to mechaniczna reprezentacja nieba, takiego, jakim postrzegali je ludzie w epoce renesansu.

Zegar astronomiczny na Placu św. Marka – jak odczytywać tę niezwykłą tarczę?

O średnicy około 4,50 metra Tarcza astronomiczna należy do najbardziej imponujących elementów wieży zegarowej w Wenecji. Jej jasnoniebieskie powierzchnie, pozłacane znaki zodiaku, cyfry rzymskie oraz ruchome ciała niebieskie sprawiają, że jest to niezwykłe dzieło sztuki.

Jednak tarcza zegarka to znacznie więcej niż tylko element dekoracyjny.

Wyświetla jednocześnie kilka informacji astronomicznych:

• Aktualna godzina w formacie 24-godzinnym.
• Położenie Słońca w zodiaku.
• Przebieg miesięcy i dni w cyklu rocznym.
• Ruch Księżyca.
• Aktualna faza Księżyca.

Poszczególne wskazania są sterowane za pomocą zazębiających się kół zębatych i tarcz obracających się z różną prędkością. W ten sposób ruch ciał niebieskich staje się widoczny na jednej dużej powierzchni.

1. Pierścień zewnętrzny – dlaczego zegar ma 24 godziny?

Na samym skraju tarczy znajduje się nieruchomy pierścień z marmuru. Są na nim zaznaczone godziny rzymskimi cyframi od I do XXIV. Podczas gdy większość współczesnych zegarów analogowych wskazuje jedynie dwanaście godzin, zegar astronomiczny w Wenecji posiada pełną 24-godzinną skalę. Wskazówka godzinowa musi zatem okrążyć całą tarczę tylko raz dziennie. W przypadku zwykłego zegara dwunastogodzinnego dzieje się to dwa razy dziennie. Ten sposób wskazywania czasu ma we Włoszech długą tradycję.

W historycznym włoskim systemie godzinowym, tzw. Ore Italiane, godziny pierwotnie liczono w odniesieniu do zachodu słońca. Początek nowego dnia był zatem uzależniony od naturalnego światła dziennego. Różni się to znacznie od naszego współczesnego sposobu liczenia czasu, w którym nowy dzień kalendarzowy rozpoczyna się o północy. Na przestrzeni wieków zmieniły się sposoby pomiaru czasu oraz ustawienia zegara.

Dlatego ważne jest rozróżnienie między historycznym włoskim systemem liczenia godzin a współczesnym 24-godzinnym systemem wskazywania czasu. Same cyfry rzymskie nie wskazują jeszcze, jaki system liczbowy był stosowany w danej epoce.

2. Znak zodiaku – dwanaście znaków zodiaku wykonanych ze złoconej miedzi

Wewnątrz pierścienia godzinowego znajduje się duży ruchomy pierścień z dwunastoma znakami zodiaku.

Znaki zodiaku nie są przedstawione jedynie jako proste symbole. Są to misternie wykonane, trójwymiarowe figurki z pozłacanej miedzi. Przedstawiono:

Znaki zodiaku	Nazwa łacińska
Baran	Baran
Byk	Byk
Bliźniaki	Bliźnięta
Rak	Rak
Lew	Leo
Dziewica	Panna
Waga	Waga
Skorpion	Skorpion
Strzelec	Strzelec
Koziorożec	Koziorożec
Wodnik	Wodnik
Ryby	Ryby

Znaki zodiaku tworzą tzw. zodiak. Zodiak to obszar nieba wzdłuż ekliptyki, czyli tej pozornej orbity, po której Słońce porusza się w ciągu roku na tle gwiazd. Ponieważ Ziemia krąży wokół Słońca, patrząc z Ziemi, wydaje się, że w ciągu roku Słońce przemieszcza się przez dwanaście obszarów zodiaku.

Zegar astronomiczny uwidacznia ten pozorny ruch. Znaki zodiaku są ponadto szczególnie cennymi zabytkami sztuki: pochodzą one jeszcze z pierwotnego projektu tarczy zegara z końca XV wieku.

3. Dlaczego pierścień zodiaku się obraca?

Pierścień zodiaku nie jest trwale połączony z marmurową ramą. Należy on do ruchomych elementów tarczy zegarka. W miarę ruchu zegara zmienia się jego położenie względem wskazówki słonecznej i pozostałych wskaźników. Te różne ruchy są niezbędne do jednoczesnego przedstawienia dwóch różnych zjawisk: codziennego pozornego ruchu nieba oraz wolniejszej, rocznej zmiany położenia Słońca na tle zodiaku.

Kluczową kwestią jest różnica prędkości poszczególnych pierścieni.

Wydaje się, że Słońce potrzebuje roku, aby przebyć cały zodiak. Jednocześnie zegar musi codziennie wskazywać godziny. Aby obie te funkcje mogły współistnieć na jednej tarczy, ruchy mechaniczne muszą być ze sobą zsynchronizowane. Jest to jedno z najbardziej niezwykłych osiągnięć historycznych zegarmistrzów.

4. Wskazówka słoneczna – słońce zamiast zwykłej wskazówki zegara

Zegar nie posiada prostej, wąskiej wskazówki godzinowej, jaką znamy z nowoczesnych zegarów ściennych. Zamiast tego do wskazywania godzin służy artystycznie zaprojektowane, pozłacane słońce z aureolą promieni i długim przedłużeniem wskazówki. Końcówka wskazówki wskazuje na zewnętrzny pierścień z cyframi rzymskimi. Wskazówka słoneczna pełni jednocześnie drugą funkcję. Jej położenie względem pierścienia zodiaku wskazuje, w którym odcinku zodiaku znajduje się aktualnie Słońce. W ten sposób pojedynczy element mechaniczny łączy w sobie dwie informacje:

Godzina w ciągu dnia i roczne położenie Słońca.

Jest to szczególnie obrazowy przykład tego, w jaki sposób zegarmistrzowie renesansu odtwarzali zjawiska astronomiczne za pomocą mechanizmów.

5. Miesiące i dni – kalendarz na tarczy zegarka

Oprócz znaków zodiaku na ruchomym pierścieniu znajdują się również nazwy miesięcy i liczby dni. Dzięki temu astronomiczna tarcza zegarka staje się jednocześnie swego rodzaju kalendarzem. Położenie Słońca względem tych oznaczeń wskazuje upływ czasu w ciągu roku. Cykl roczny i znaki zodiaku są ze sobą ściśle powiązane. W ciągu roku Słońce wydaje się znajdować w różnych obszarach zodiaku. Jego pozycja zmienia się codziennie o około jeden stopień. Po około 365 dniach wydaje się, że przebyło cały cykl. Zegar odzwierciedla tę powolną zmianę za pomocą swojego mechanicznego mechanizmu zębatego.

Dla ludzi epoki renesansu zjawisko to miało szczególne znaczenie. Ruch Słońca wyznaczał pory roku i wpływał na wiele aspektów życia codziennego.

6. Ziemia w centrum – renesansowy obraz świata

W centrum zegara astronomicznego znajduje się Ziemia. Nie jest to przypadek. Kiedy zegar został zainaugurowany w 1499 roku, w Europie nadal dominował geocentryczny model świata. Zgodnie z tym modelem Ziemia stała nieruchomo w centrum wszechświata. Słońce, Księżyc, planety i gwiazdy stałe krążyły wokół niej. Model ten, nazwany na cześć starożytnego astronoma Klaudiusza Ptolemeusza, jako ptolemejski model świata określany jako.

Dopiero w 1543 roku, czyli 44 lata po odsłonięciu zegara, ukazało się słynne dzieło Mikołaja Kopernika, w którym matematycznie przedstawił on heliocentryczny model wszechświata. Zgodnie z nim w centrum naszego układu planetarnego znajduje się nie Ziemia, lecz Słońce. Zegar astronomiczny w Wenecji jest zatem również imponującym dokumentem historii nauki. Pokazuje on, jak pod koniec XV wieku ludzie wyobrażali sobie porządek nieba.

Należy jednak odróżnić historyczny obraz świata od praktycznego sposobu przedstawiania: nawet dzisiaj astronomowie często opisują pozorne położenia Słońca i Księżyca z perspektywy obserwatora na Ziemi. Przedstawienie geocentryczne nie jest zatem z astronomicznego punktu widzenia automatycznie błędne.

7. Wskaźnik księżyca – mała kulka o wielkim znaczeniu

W wewnętrznej części tarczy, obok Ziemi, znajduje się przedstawienie Księżyca. Księżyc ma postać małej kuli, której powierzchnie mają różne kolory. Jedna połowa jest pozłacana, a druga ciemna. Kula może obracać się wokół własnej osi. Dzięki temu obserwatorowi raz widoczna jest jasna połowa, a raz ciemna.

W ten sposób przedstawiane są różne fazy Księżyca. W ciągu miesiąca księżycowego widoczny obraz zmienia się od nowiu, przez rosnący półksiężyc, aż do pełni, a następnie przez malejący półksiężyc z powrotem do nowiu. Pełny cykl faz Księżyca trwa średnio około 29,53 dni.

Okres ten nazywa się miesiącem synodycznym. Zegar astronomiczny pokazuje więc nie tylko, gdzie znajduje się Księżyc, ale także, jak wygląda on oświetlony z perspektywy Ziemi.

8. Dlaczego fazy księżyca miały szczególne znaczenie dla Wenecji?

Dla miasta takiego jak Wenecja obserwacja Księżyca miała szczególne znaczenie. Wenecja przez wieki była znaczącą potęgą handlu morskiego. Żegluga, działalność portowa, rybołówstwo oraz warunki panujące w lagunie odgrywały kluczową rolę gospodarczą. Księżyc wraz ze Słońcem wpływa na pływy. Podczas nowiu i pełni księżyca mogą wystąpić szczególnie duże różnice między przypływem a odpływem. Nazywa się je pływami skokowymi. Natomiast podczas półksiężyca różnice w poziomach pływów są często mniejsze.

Same fazy księżyca nie wystarczają jednak do przewidzenia rzeczywistego poziomu wody w Wenecji. Wiatr, ciśnienie atmosferyczne i inne warunki meteorologiczne mogą mieć znaczący wpływ na poziom wody. Wskazanie faz księżyca było zatem widocznym przejawem wiedzy astronomicznej, które miało również praktyczne znaczenie w życiu żeglarzy.

9. Jaki jest związek między Słońcem, Księżycem i zodiakiem?

Szczególnie interesującą cechą tarczy zegarka jest wzajemne oddziaływanie różnych mechanizmów. Słońce porusza się powoli w stosunku do zodiaku, przechodząc przez cykl roczny. Księżyc porusza się znacznie szybciej po swojej orbicie wokół Ziemi. W rezultacie względne położenie Słońca, Księżyca i Ziemi nieustannie się zmienia. Właśnie z tego wynikają fazy Księżyca.

Podczas nowiu Słońce i Księżyc, patrząc z Ziemi, znajdują się mniej więcej w tym samym kierunku. Podczas pełni księżyca znajdują się one na niebie mniej więcej naprzeciwko siebie. Zegar astronomiczny odzwierciedla te zależności za pomocą ruchów mechanicznych. Nie jest to zatem zwykły zegar z kilkoma ozdobnymi wskaźnikami, lecz mechaniczny model zjawisk astronomicznych.

10. Dlaczego tarcza zegarka jest niebieska i złota?

Kolory tarczy należą do jej najbardziej charakterystycznych cech. Ruchome pierścienie wykonane są z drewna pokrytego blachami miedzianymi z intensywną niebieską emalią. Gwiazdy, postacie i znaki zodiaku wykonano z tłoczonej i pozłacanej miedzi. Intensywny błękit przypomina sklepienie niebieskie, a złote gwiazdy i ciała niebieskie tworzą z nim silny kontrast.

Kolorystyka ma zatem nie tylko charakter dekoracyjny. Podkreśla ona astronomiczne przesłanie całej tarczy zegara. Jednocześnie wizualnie łączy zegar z umieszczonym nad nim lwem św. Marka na tle, które również jest niebieskie i ozdobione gwiazdami. Niebieski i złoty stanowią w ten sposób powracający motyw dekoracyjny na fasadzie wieży.

11. Pierwotny zegar był znacznie bardziej skomplikowany

To, co dziś widzą zwiedzający na Placu św. Marka, jest już uproszczoną wersją pierwotnego zegara astronomicznego. Kiedy został on zainaugurowany w 1499 roku, wskazywał dodatkowo ruchy pięciu znanych wówczas planet:

• Merkury
• Wenus
• Mars
• Jowisz
• Saturn

Każda z tych planet posiadała własny ruchomy pierścień oraz odpowiadający mu mechanizm. W połączeniu ze Słońcem i Księżycem tworzyło to niezwykle złożoną reprezentację ówczesnego układu planetarnego. Pierwotny zegar posiadał osiem ruchomych, koncentrycznych sekcji. Pięć pierścieni planetarnych zostało później usuniętych.

W trakcie gruntownej przebudowy przeprowadzonej przez Bartolomeo Ferracinę w latach 1753–1759 tarcza zegarka została znacznie uproszczona. Od tego czasu wskazania astronomiczne skupiają się na godzinie, położeniu Słońca w zodiaku oraz ruchu i fazach Księżyca. Dzisiejszy zegar jest zatem historycznym dziełem sztuki, w którym łączą się osiągnięcia techniczne z kilku stuleci.

12. Jak zasilany jest zegar astronomiczny?

Za okazałą tarczą kryje się duży mechaniczny mechanizm zegarkowy. Energia pochodzi z ciężkich obciążników, połączonych łańcuchami z bębnami i kołami zębatymi. Podczas powolnego opadania obciążników zgromadzona energia potencjalna jest przekształcana w ruch mechaniczny. Mechanizm zębaty przenosi ten ruch na różne wskaźniki. Wymaga to uzyskania różnych przełożeń.

Wskazówka godzinowa powinna wykonać pełny obrót w ciągu jednego dnia. Natomiast położenie Słońca względem zodiaku zmienia się tylko powoli w ciągu roku. Z kolei wskaźnik księżycowy wymaga odrębnych ruchów odpowiadających położeniu Księżyca i jego fazom. Te różne prędkości wynikają ze starannie obliczonych kombinacji kół zębatych.

Wahnik i mechanizm hamulcowy zapewniają, że energia nie jest uwalniana w sposób niekontrolowany, a zegar działa równomiernie. Obecnie funkcjonujący system podstawowy wywodzi się w dużej mierze z modyfikacji wprowadzonych przez Bartolomeo Ferracinę w XVIII wieku.

13. Szczegół techniczny: 264 zęby na jeden obrót dziennie

Szczególnie pięknym przykładem konstrukcji mechanicznej jest mechanizm wskazówki słonecznej. Koło zębate z 22 zębami wykonuje w ciągu jednego dnia dwanaście obrotów. W ten sposób przesuwa łącznie 264 zęby. Duże koło, z którym jest połączone, ma dokładnie te 264 zęby.

Obliczenie wygląda następująco: 22 × 12 = 264

W ten sposób duże koło wykonuje dokładnie jeden obrót w ciągu jednego dnia. W ten sposób można wywnioskować dzienny ruch wskazówki godzinowej na podstawie napędu mechanicznego. Przykład ten pokazuje, w jaki sposób zegarmistrzowie potrafili tworzyć skomplikowane mechanizmy przy użyciu prostych stosunków matematycznych.

14. Dlaczego ten zegar wywołał w 1499 roku taką sensację?

Pod koniec XV wieku skonstruowanie takiego zegara astronomicznego stanowiło niezwykłe wyzwanie techniczne. Zegarmistrzowie musieli nie tylko skonstruować niezawodny mechanizm do pomiaru czasu. Musieli ponadto obliczyć różne ruchy astronomiczne i odzwierciedlić je za pomocą przekładni mechanicznych. Do tego dochodziły duże wymiary tarczy, ciężkie ruchome elementy oraz wymagania dotyczące niezawodnego działania zegara publicznego.

Konstrukcja wymagała wiedzy z zakresu matematyki, astronomii, obróbki metali i mechaniki precyzyjnej. Dla Republiki Wenecji zegar był zatem również widocznym dla wszystkich symbolem jej potęgi gospodarczej, zainteresowań naukowych i możliwości technicznych. Każdy, kto w 1499 roku znalazł się na Placu św. Marka, mógł podziwiać jedno z najbardziej niezwykłych osiągnięć technicznych tamtych czasów.

15. Zegar astronomiczny, który do dziś budzi fascynację

Ponad pięć wieków po swoim zainaugurowaniu zegar astronomiczny w Wenecji nadal przyciąga wzrok. Wielu zwiedzających podziwia przede wszystkim jego kolory, złote figurki i wspaniałą tarczę. Kto jednak przyjrzy się bliżej jego działaniu, odkryje o wiele więcej.

Zegarek łączy codzienne odmierzanie czasu z rocznym cyklem ruchu Słońca, fazami Księżyca oraz historycznym światopoglądem renesansu. Jest jednocześnie dziełem sztuki, przyrządem astronomicznym oraz świadectwem wielowiekowej tradycji zegarmistrzowskiej.

Zegar astronomiczny w Wenecji nie tylko wskazuje czas. Opowiada on o tym, jak ludzie od wieków próbują zrozumieć ruchy ciał niebieskich i je uwidocznić.

Wielka brama wejściowa wieży zegarowej
Z Placu św. Marka do świata handlu w Wenecji

Na samym dole wieży zegarowej w Wenecji znajduje się duży, wspaniale zdobiony łuk. Przez niego zwiedzający z Placu św. Marka trafiają bezpośrednio do Merceria dell’Orologio, stanowiący początek jednej z najbardziej tradycyjnych ulic handlowych Wenecji. Łuk ten jest jednak czymś znacznie więcej niż tylko praktycznym przejściem. Już podczas budowy wieży zegarowej pod koniec XV wieku stanowił on celowo zaplanowany element architektoniczny.

Łuk triumfalny dla Republiki Wenecji

Wejście zaprojektowano na wzór rzymskiego łuku triumfalnego. Masywne filary, wysunięte kolumny, kosztowne marmurowe okładziny oraz ozdobne elementy o okrągłych kształtach nadają mu monumentalny wygląd. Architektura renesansowa w znacznym stopniu czerpała inspirację z form starożytnej Grecji i Rzymu. Również wieża zegarowa nawiązuje do tego języka form.

Łuk Triumfalny nie miał jednak służyć uczczeniu zwycięstwa militarnego. Miał on raczej podkreślać potęgę gospodarczą, dobrobyt i pewność siebie Republiki Wenecji. Każdy, kto wkraczał na Plac św. Marka, miał zdać sobie sprawę, że znajduje się w potężnej i zamożnej metropolii handlowej.

Dlaczego wieża zegarowa została zbudowana właśnie w tym miejscu?

Decyzja o budowie nowego zegara publicznego zapadła już w 1493 roku. Początkowo nie ustalono jednak ostatecznie, w którym miejscu miał on zostać wzniesiony. Dopiero w 1495 roku postanowiono umieścić nowy zegar nad wejściem do Mercerie. 10 czerwca 1496 r. rozpoczęto prace rozbiórkowe istniejących budynków, aby zrobić miejsce dla nowej konstrukcji.

W dniu 1 lutego 1499 r. Nowy zegar został uroczyście zaprezentowany. W ten sposób w tym miejscu powstała nie tylko wieża zegarowa, ale jednocześnie reprezentacyjna brama miejska.

Mercerie – historyczna ulica handlowa w Wenecji

Za łukiem bramy zaczyna się Merceria dell’Orologio. Stanowi ona część słynnych Mercerie – ciągu wąskich uliczek handlowych łączących Plac św. Marka z okolicą mostu Rialto. Już w średniowieczu obszar ten należał do najważniejszych szlaków handlowych miasta. Znajdowało się tu wiele sklepów, warsztatów i punktów sprzedaży. Handlarze oferowali między innymi tkaniny, odzież, biżuterię i inne towary.

Nazwa Mercerie pochodzi od włoskiego słowa oznaczającego towary lub artykuły handlowe. Podczas gdy na Placu św. Marka skupiały się najważniejsze instytucje polityczne i religijne Wenecji, wokół Rialto rozwinęło się jedno z najważniejszych centrów handlowych i finansowych Europy. Wieża zegarowa wyznaczała zatem przejście między dwoma centralnymi obszarami miasta.

Brama z dwoma zupełnie różnymi kierunkami widoku

Kto przechodzi przez łuk od strony Placu św. Marka, trafia na stosunkowo wąskie, tętniące życiem uliczki handlowe. Kto natomiast idzie od Mercerie w kierunku wieży zegarowej, ma zupełnie inne wrażenie. Przez łuk nagle otwiera się rozległy Plac św. Marka. Ten kontrast był zamierzonym zabiegiem architektonicznym.

W oficjalnym opisie weneckich muzeów miejskich wieża ta określana jest jako celowy element łączący reprezentacyjny Plac św. Marka ze światem handlu. Przejście to stanowi zatem jednocześnie granicę i połączenie.

Dlaczego nad wejściem wisi ten wielki zegar?

Umieszczenie zegara astronomicznego w tym miejscu było również świadomą decyzją. Zegar miał być widoczny dla jak największej liczby osób. Plac św. Marka był jedną z najważniejszych przestrzeni publicznych Wenecji. Tutaj spotykali się kupcy, obywatele, dostojnicy i goście z wielu krajów. Wielki zegar astronomiczny nie tylko wskazywał godzinę, ale także świadczył o technicznym i naukowym zaawansowaniu Republiki. Szczególnie imponujące było jego oddziaływanie na przybywających do Wenecji od strony morza i zbliżających się do Placu św. Marka.

Wieża zegarowa należała do widocznych z daleka symboli miasta.

Łuk bramny i pierwotna architektura

Kiedy w 1499 roku ukończono budowę wieży zegarowej, jej otoczenie wyglądało jeszcze inaczej niż dzisiaj. Dwa boczne skrzydła budynku powstały dopiero w kolejnych latach. Również sąsiednie Stare Prokuracje zostały później gruntownie przebudowane. Dlatego wieża zegarowa początkowo stała znacznie bardziej swobodnie i sprawiała większe wrażenie samodzielnego zabytku. Dopiero stopniowo powstał ten harmonijny kompleks architektoniczny, jaki znamy dzisiaj. Jest to istotna cecha charakterystyczna: wieża zegarowa nie została po prostu wkomponowana w dzisiejszą linię zabudowy. To raczej architektura jej otoczenia uległa zmianie w ciągu kolejnych dziesięcioleci.

Wejście, z którego codziennie korzystają tysiące osób

Obecnie łuk ten należy do najbardziej znanych przejść w Wenecji. Niezliczeni turyści przechodzą tędy z Placu św. Marka w kierunku Rialto lub przybywają na plac od strony Mercerie. Wielu z nich podziwia przy tym wspaniały zegar astronomiczny, Madonnę, lwa św. Marka oraz dwóch Murzynów. Jednak tylko nieliczni pamiętają, że sam łuk bramny jest również ważnym zabytkiem architektury.

Od ponad 500 lat łączy on reprezentacyjne centrum Wenecji z jednym z jej najważniejszych historycznych szlaków handlowych.

I dzięki temu do dziś spełnia dokładnie to zadanie, do którego został stworzony pod koniec XV wieku.

Zwiedzanie wieży zegarowej w Wenecji od środka
EPodróż przez 500 lat sztuki zegarmistrzowskiej

Słynną wieżę zegarową na Placu św. Marka można podziwiać nie tylko z zewnątrz. Podczas wycieczki z przewodnikiem zwiedzający mogą również zwiedzić jej wnętrze i zapoznać się z fascynującym mechanizmem tego zabytkowego zegara.

Ta wycieczka z przewodnikiem jest szczególnie interesująca dla osób pasjonujących się techniką, astronomią, historią i architekturą Wenecji. Trasa prowadzi przez pięć pięter aż na taras Dwóch Murzynów.

Gdzie znajduje się wejście do wieży zegarowej?

Wejście znajduje się po lewej stronie w wielkim łuku bramnym, który prowadzi z Placu św. Marka na ulicę Mercerie. Nie można jednak po prostu wejść tam spontanicznie. Wieża z zegarem jest dostępna wyłącznie w ramach wcześniej zarezerwowanej wycieczki z przewodnikiem. Zwiedzających oprowadza po historycznych salach wykwalifikowany przewodnik. Miejsce spotkania nie znajduje się bezpośrednio przy wieży, lecz przy kasie Museo Correr na Placu św. Marka.

Co można zobaczyć podczas wycieczki z przewodnikiem?

Zwiedzanie to podróż odkrywcza przez historię techniki Wenecji.

1. piętro – Historia wieży zegarowej

Po wejściu po pierwszych kamiennych stopniach dochodzi się do niewielkiej sali, w której wyjaśniono powstanie i rozwój wieży. Już tutaj widać elementy mechanizmu. Należą do nich duże ciężarki i przeciwwagi, które powoli poruszają się w górę i w dół wewnątrz wieży.

2. piętro – Wielki mechaniczny mechanizm zegarowy

Metalowe schody spiralne prowadzą do prawdziwego serca wieży: zabytkowego mechanizmu zegarowego. Tutaj można z bliska obejrzeć liczne koła zębate, wały i połączenia mechaniczne. Mechanizm zegarowy steruje nie tylko wskazaniem czasu, ale także przedstawieniami astronomicznymi, wyświetlaniem cyfr oraz uderzeniami dzwonów. Ta część wycieczki robi szczególne wrażenie zwłaszcza na gościach zainteresowanych techniką.

3. piętro – Trzej Królowie i cyfrowy wyświetlacz

W kolejnej części znajdują się drewniane figury Trzech Króli i anioła. Figury te stanowią część mechanicznego przedstawienia, które odbywa się w dwa szczególne święta. W Święto Trzech Króli oraz w Święto Wniebowstąpienia Pańskiego figury te przechodzą przed madonną z Dzieciątkiem Jezus. Ponadto można tu obejrzeć mechanizm dwóch dużych bębnów cyfrowe, które na zewnątrz wieży wskazują godziny i minuty.

4. piętro – zabytkowe elementy budowlane z XV wieku

Kolejne schody prowadzą do pomieszczenia, w którym przechowywane są zachowane fragmenty oryginalnego mechanizmu zegarowego z okresu renesansu. Tutaj wyraźnie widać, jak technika zmieniła się na przestrzeni ponad pięciu stuleci. Z tego poziomu można również dostać się na dwa boczne tarasy wieży zegarowej.

5. piętro – Taras dwóch Murzynów

Ostatni odcinek prowadzi po wyjątkowo stromych i wąskich schodach spiralnych na najwyższy taras. Tam stoją dwie słynne figury z brązu, które swoimi młotami wybijają godziny na wielkim dzwonie. Stąd można podziwiać te ogromne figury z bliska. Jednocześnie rozciąga się stąd niezwykły widok na dachy Wenecji, Plac św. Marka i lagunę. Widok ten stanowi zwieńczenie zwiedzania.

Jak długo trwa wycieczka z przewodnikiem?

Na zwiedzanie warto przeznaczyć około jedna godzina należy to uwzględnić. Ponieważ pomieszczenia są ciasne, a schody miejscami bardzo strome, zwiedzanie odbywa się wyłącznie pod okiem wykwalifikowanego przewodnika.

Czy zwiedzanie jest odpowiednie dla każdego?

Niestety nie. Wieża zegarowa jest zabytkowym budynkiem, którego wnętrza nie zostały przystosowane do współczesnego natężenia ruchu zwiedzających. Schody są miejscami wąskie, strome i kręte. Zwiedzanie nie jest dostępne dla osób z poważnymi trudnościami w poruszaniu się. Również osoby cierpiące na silny lęk wysokości, klaustrofobię lub określone schorzenia serca i układu oddechowego powinny zrezygnować z udziału. Dzieci mogą uczestniczyć w zwiedzaniu dopiero od szóstego roku życia.

Dlaczego warto wziąć udział w wycieczce z przewodnikiem?

Z zewnątrz wieża zegarowa zachwyca wspaniałą tarczą astronomiczną, lwem św. Marka oraz dwiema postaciami Murzynów. Jednak dopiero w środku można dostrzec, jakie techniczne arcydzieło kryje się za tymi wskaźnikami. Tutaj widać, jak współpracują ze sobą koła zębate, ciężarki, wały i mechaniczne układy sterujące. Dzięki temu zwiedzanie z przewodnikiem pozwala na rzadką okazję do zapoznania się z historią techniki renesansu i późniejszych stuleci.

Każdy, kto pragnie poznać Wenecję nie tylko jako miasto kościołów, pałaców i kanałów, ale interesuje się również jej osiągnięciami technicznymi, znajdzie tu niezwykłą atrakcję turystyczną.

Ceny biletów i informacje praktyczne

BILET NORMALNY 15,00 €

ZNIŻKA 11,00 €

Czas trwania zwiedzania	Około 60 minut
Języki, w których prowadzone są zajęcia	włoski, angielski, francuski
Minimalny wiek	6 lat
Rezerwacja	Wymagane
Miejsce spotkania	Kasa w Museo Correr

Stan na dzień 15 października 2026 r. Ceny i warunki zgodnie z oficjalną stroną internetową muzeum.

Zegar z tyłu wieży zegarowej – dlaczego jest tam drugi zegar?

Kto idzie z Placu św. Marka przez wielkie łuki Wieży Zegarowej w kierunku Mercerie, a potem się odwróci, ten odkryje niespodziankę. Również z tyłu wieży zegarowej znajduje się duży zegar. Jego konstrukcja jest znacznie prostsza niż w przypadku słynnego zegara astronomicznego znajdującego się na przedniej stronie. Niemniej jednak posiada on kilka godnych uwagi cech szczególnych.

Dlaczego wieża zegarowa ma zegar również z tyłu?

Wyjaśnienie to wiąże się ze szczególnym położeniem wieży. Z przodu znajduje się Plac św. Marka, polityczne i religijne centrum dawnej Republiki Wenecji. Z tyłu zaczynają się Mercerie, historyczne ulice handlowe prowadzące w kierunku mostu Rialto.

W tym miejscu pracowali i prowadzili działalność kupcy, rzemieślnicy i przedsiębiorcy. Dobrze widoczny zegar publiczny był dla nich równie przydatny, jak dla ludzi na Placu św. Marka. Dlatego już w momencie wzniesienia pod koniec XV wieku wieża zegarowa została wyposażona w dwie tarcze.

Podczas gdy wyszukany zegar astronomiczny jest skierowany w stronę Placu św. Marka, po stronie Mercerie znajduje się prostszy zegar, który wskazuje wyłącznie godziny.

Dlaczego zegar ma 24 godziny zamiast dwunastu?

Dla dzisiejszych zwiedzających wygląda to nietypowo. W końcu większość zegarów analogowych ma tylko dwanaście oznaczeń godzinowych. Jednak we Włoszech pod koniec średniowiecza i w okresie renesansu zegary z tarczami 24-godzinnymi nie były bynajmniej rzadkością. W tamtych czasach tak zwana Włoski system rozliczania godzinowego (Ore Italiane) rozpowszechnione. Godziny liczono w cyklu od 1 do 24, który opierał się na zachodzie słońca.

Początek nowego dnia nie przypadał więc, tak jak dzisiaj, o północy. Ponieważ pora zachodu słońca zmienia się w ciągu roku, zegar działający według tego systemu wymagał regularnej regulacji. Również pierwotny zegar astronomiczny na przedniej stronie wykorzystywał ten historyczny system.

Nie należy jednak utożsamiać dzisiejszego wskazania z pierwotnym sposobem odmierzania czasu. Mechanizm zegarka był wielokrotnie modyfikowany na przestrzeni wieków i dostosowywany do współczesnego sposobu pomiaru czasu.

Tarcza zegarka z złotymi gwiazdami

Również zegar z tyłu stanowi niezwykłe dzieło sztuki. Jego zewnętrzny pierścień wykonany jest z marmuru i opatrzony rzymskimi cyframi godzinowymi od I do XXIV. Wewnętrzna powierzchnia ozdobiona jest mozaiką w kolorze głębokiego błękitu, na której rozmieszczono liczne złote gwiazdy. Przed nią porusza się duża, pozłacana wskazówka słoneczna. Tarcza słoneczna z promieniami przypominającymi płomienie ma średnicę około 1,70 metra.

W jej środku znajduje się twarz o średnicy około 70 centymetrów. W centrum tarczy umieszczono również miedzianego lwa św. Marka, który dawniej był pozłacany. Ten mały lew pełni nawet funkcję techniczną: zakrywa nasadę wałka, za pomocą którego ruch mechanizmu zegarkowego przenoszony jest na wskazówki.

Dlaczego ten zegar również przedstawia słońce?

Od starożytności Słońce było jednym z najważniejszych symboli czasu. Jego codzienny pozorny bieg po niebie wyznacza przemianę między dniem a nocą. Dlatego na wielu historycznych zegarach Słońce pojawia się jako wskazówka lub centralny element kompozycji. Na tylnej ścianie weneckiej wieży zegarowej łączy ono praktyczny wskaźnik godzin z artystycznym przedstawieniem nieba. Niebieskie tło z gwiazdami nawiązuje jednocześnie do kolorystyki zegara astronomicznego widocznego z przodu.

Czy zegar znajdujący się z tyłu jest tak samo stary jak zegar astronomiczny?

Tylny wyświetlacz godzinny stanowił już część pierwotnej koncepcji wieży zegarowej z 1499 roku. Jego obecny wygląd jest jednak wynikiem kilku zmian. W XVIII wieku pierwotne niebieskie emaliowane tło zastąpiono mozaiką. Również mechanizm zegara był wielokrotnie modyfikowany.

Zegar z tyłu stanowi zatem kolejny przykład tego, jak technika historyczna i forma artystyczna ewoluowały na przestrzeni ponad pięciu stuleci.

Jeden zegar dla kupców, a drugi na Placu św. Marka

Obie tarcze zegara podkreślają podwójną funkcję wieży zegarowej. Od strony Placu św. Marka znajduje się wyszukany zegar astronomiczny, będący symbolem nauki, sztuki i kunsztu technicznego. Od strony Mercerie znacznie prostszy zegar wskazuje ludziom godziny.

Dwa zegarki, dwa różne zadania – a jednak oba stanowią część jednego mechanicznego arcydzieła.

Dlaczego wieża zegarowa w Wenecji w ogóle nie wygląda jak wieża?

Każdy, kto stoi na Placu św. Marka i przygląda się słynnej wieży zegarowej, dostrzega pewną architektoniczną osobliwość. W przeciwieństwie do wolnostojącego campanile bazyliki św. Marka, mierzącego prawie 99 metrów wysokości, wieża zegarowa w Wenecji jest otoczona budynkami z obu stron. Wydaje się wręcz wbudowana w długą linię fasad po północnej stronie Placu św. Marka.

Dlatego na pierwszy rzut oka wygląda raczej jak wyjątkowo okazała część fasady niż jak samodzielna wieża.

Jednak to wrażenie jest mylne.

Pierwotnie wieża zegarowa stała w znacznie bardziej otwartej przestrzeni

Kiedy w latach 1496–1499 wznoszono wieżę zegarową, północna strona Placu św. Marka wyglądała inaczej niż dzisiaj. Aby zrobić miejsce dla wieży, trzeba było wyburzyć kilka starszych budynków. Nowa wieża powstała jako samodzielna, monumentalna budowla nad wejściem do Mercerie.

Już wówczas wyróżniała go niezwykła szerokość oraz wspaniała renesansowa fasada, odróżniające go od wąskich, strzelistych dzwonnic wielu włoskich miast. Miał on nie tylko posiadać zegar, ale jednocześnie służyć jako reprezentacyjne wejście do dzielnicy handlowej.

Budynki po bokach zostały dobudowane dopiero później

Po ukończeniu budowy wieży zegarowej po obu jej stronach wzniesiono dodatkowe skrzydła budynku. Ich budowa rozpoczęła się w 1500 roku, a zakończyła w kolejnych latach. Architektura tych bocznych budynków była celowo wzorowana na centralnej wieży zegarowej.

W ten sposób uzyskano spójny efekt elewacyjny. W XVIII wieku skrzydła boczne zostały ponownie przebudowane i podwyższone. W ten sposób stopniowo ukształtował się wygląd, jaki znamy dzisiaj.

Stare Prokuracje – imponująca fasada budynków

Tuż obok wieży zegarowej rozciągają się Procuratie Vecchie, dawne prokuratury. Ten wydłużony budynek z charakterystycznymi arkadami tworzy północną stronę Placu św. Marka. Tutaj znajdowały się biura i mieszkania prokuratorów San Marco, którzy należeli do najwyższych dostojników Republiki Wenecji.

Widoczna dziś renesansowa fasada Starych Prokuracji powstała głównie w XVI wieku. Składa się z kilku ułożonych jeden nad drugim rzędów łuków i okien, które nadają Placu św. Marka jego charakterystyczny wygląd architektoniczny. Wieża zegarowa stanowi szczególnie efektowne zwieńczenie wschodniego krańca tej długiej fasady budynku.

Dlaczego wieża zegarowa nie została zbudowana jako budynek wolnostojący, tak jak campanile?

Campanile i wieża zegarowa od samego początku pełniły różne funkcje. Campanile był dzwonnicą bazyliki św. Marka. Jego ogromna wysokość sprawiała, że był on widocznym z daleka punktem orientacyjnym, zwłaszcza dla żeglugi. Wieża zegarowa miała natomiast pomieścić duży zegar publiczny, a jednocześnie podkreślać wejście do Mercerie.

Jego położenie nad przejściem nie było zatem przypadkowe. W tym miejscu łączył Plac św. Marka z najważniejszymi szlakami handlowymi miasta. Zegar astronomiczny miał być przede wszystkim dobrze widoczny dla ludzi zgromadzonych na Placu św. Marka. Do tych zadań szczególnie dobrze nadawała się szeroka, monumentalna budowla z dużą fasadą reprezentacyjną.

Wieża, która jest jednocześnie bramą miejską

Wieża zegarowa w Wenecji stanowi zatem niezwykłe połączenie kilku form architektonicznych. Jest wieżą zegarową, ponieważ mieści wielki zegar astronomiczny oraz dzwon z dwoma Murzynami. Jest monumentalną bramą miejską, ponieważ publiczne przejście pod nią łączy ze sobą dwie ważne dzielnice Wenecji. Jest to również renesansowa budowla, której okazała fasada została celowo wkomponowana w architekturę Placu św. Marka. To właśnie to połączenie sprawia, że jest ona tak niezwykła.

Dopiero patrząc z właściwej perspektywy, można dostrzec jego niezależność

Kto ogląda wieżę zegarową wyłącznie od frontu, z Placu św. Marka, dostrzega przede wszystkim bogato zdobioną fasadę. Dopiero patrząc z boków lub od tyłu, staje się jasne, że za tą fasadą kryje się samodzielna bryła budynku z kilkoma kondygnacjami, schodami, pomieszczeniami technicznymi i dużym mechanicznym mechanizmem zegarowym.

Wieża zegarowa nie jest więc po prostu częścią fasady budynku. Jest to samodzielny zabytek, wokół którego na przestrzeni wieków rozwijała się architektura Placu św. Marka.

I właśnie to sprawia, że jest to jedna z najbardziej niezwykłych wież zegarowych w Europie. Szczególne znaczenie ma historia jej budowy: dwa boczne skrzydła wieży zegarowej powstały już na początku XVI wieku. Później, zwłaszcza w XVIII wieku, zostały one przebudowane. Obecne wkomponowanie wieży w północną fasadę Placu św. Marka jest zatem wynikiem kilku etapów budowy.

---

---